یادداشت
حجت الاسلام احمد شرفخانی
نیکوکاری در فرهنگ قرآن و اهلبیت علیهمالسلام، نه فقط یک رفتار اخلاقی، بلکه جلوهای از ایمانِ ناب، خردورزی، و پیوند ژرف انسان با حقیقت الهی است. این معنا در زندگی کوتاه اما درخشان حضرت صدیقه طاهره (س) چنان آشکار و زلال جلوه میکند که هر لحظه از حیات ایشان آینهای از «احسان برای رضای خدا» و «بخشندگی برخاسته از عشق الهی» است. در حقیقت، سخن از نیکوکاری و احسان در منظومه معرفتی اسلام، بدون شناخت سیره فاطمی ناقص میماند؛ چراکه حضرت زهرا (س) همان کوثر جاودان است که چشمه خیر بیانتهاء از وجودش میجوشد و معنا و حقیقت «احسان» را از سطح رفتار به ژرفای معرفت و بندگی ارتقا داد.
نیکوکاری در پرتو ایمان الهی:
قرآن کریم، احسان را مرتبهای فراتر از عدالت و برخاسته از دل مؤمن میداند؛ جایی که انسان نه تنها به وظیفه خویش عمل میکند، بلکه از دارایی خود برای رضای خدا میبخشد. حضرت صدیقه کبری(س) تجسم این معنا بود؛ بانویی که بخشش را نه تکلیف، بلکه تجلی مهر الهی میدانست. ایمان به خداوند و شناخت حضور دائم او در زندگی، سرچشمه همه رفتارهای نیکوکارانه ایشان بود. چنانکه در روایات آمده است، هیچ عمل خیری از ایشان برای جلب نظر مردم نبود، بلکه هر کار نیک، رنگ بندگی و خلوص داشت. قرآن درباره چنین احسانی میفرماید: «إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا» این آیه، که درباره اطعام سه شب پیاپی توسط حضرت زهرا (س)، امیرالمؤمنین حضرت علی (ع)، و حسنین علیهمالسلام نازل شد، قله عبودیت را در چهره احسان نشان میدهد. آنان نان خود را بخشیدند، اما دلشان تنها در پی رضای خدا بود، نه تحسین بندگان.
قرآن کریم، احسان را مرتبهای فراتر از عدالت و برخاسته از دل مؤمن میداند؛ جایی که انسان نه تنها به وظیفه خویش عمل میکند، بلکه از دارایی خود برای رضای خدا میبخشد. حضرت صدیقه کبری(س) تجسم این معنا بود؛ بانویی که بخشش را نه تکلیف، بلکه تجلی مهر الهی میدانست. ایمان به خداوند و شناخت حضور دائم او در زندگی، سرچشمه همه رفتارهای نیکوکارانه ایشان بود. چنانکه در روایات آمده است، هیچ عمل خیری از ایشان برای جلب نظر مردم نبود، بلکه هر کار نیک، رنگ بندگی و خلوص داشت. قرآن درباره چنین احسانی میفرماید: «إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا» این آیه، که درباره اطعام سه شب پیاپی توسط حضرت زهرا (س)، امیرالمؤمنین حضرت علی (ع)، و حسنین علیهمالسلام نازل شد، قله عبودیت را در چهره احسان نشان میدهد. آنان نان خود را بخشیدند، اما دلشان تنها در پی رضای خدا بود، نه تحسین بندگان.
شکوه کرامت در خاموشی:
یکی از گوهرهای درخشان سیره حضرت زهرا (س)، نیکوکاری در خفا بود. مهرورزیهای پنهان ایشان به نیازمندان، نماد قله کرامت انسانی است؛ چراکه در منطق اسلام، نیکوکاری هنگامی کامل است که از خودنمایی و منّت به دور باشد. امام باقر علیهالسلام فرمودند: «کِتمان الصدقة مِن کُنوز البِرّ»؛ پنهان داشتن صدقه از گنجینههای نیکی است. حضرت زهرا (س) هر صبح پس از طلوع خورشید، بیصدا و بینام، برای مستمندان غذا میفرستادند؛ گویی مهربانی، در نور پنهان شده بود. این رفتار، تنها انفاق نیست، بلکه پاسداشت کرامت انسان است؛ یعنی حفظ عزت محرومان در کنار رفع نیاز آنان.
یکی از گوهرهای درخشان سیره حضرت زهرا (س)، نیکوکاری در خفا بود. مهرورزیهای پنهان ایشان به نیازمندان، نماد قله کرامت انسانی است؛ چراکه در منطق اسلام، نیکوکاری هنگامی کامل است که از خودنمایی و منّت به دور باشد. امام باقر علیهالسلام فرمودند: «کِتمان الصدقة مِن کُنوز البِرّ»؛ پنهان داشتن صدقه از گنجینههای نیکی است. حضرت زهرا (س) هر صبح پس از طلوع خورشید، بیصدا و بینام، برای مستمندان غذا میفرستادند؛ گویی مهربانی، در نور پنهان شده بود. این رفتار، تنها انفاق نیست، بلکه پاسداشت کرامت انسان است؛ یعنی حفظ عزت محرومان در کنار رفع نیاز آنان.
نیکی از دل سادهزیستی:
سیده زنان دو عالم، حضرت زهرا (س) نه در رفاه، بلکه در سادگی، معنای حقیقی احسان را آشکار کرد. در شب عروسی، لباس نو خود را به زنی نیازمند بخشید و خود جامه کهنه بر تن کرد؛ در ایام بیماری، غذای خویش را به بیمار معسر تقدیم نمود؛ در شبهای قدر، نخست برای مؤمنان دعا کرد و فرمود: «اول همسایه، بعد خانه» ـ سخنی که عصاره فرهنگ اجتماعی اسلام است، یعنی پیشداشت خیر همگانی بر منفعت فردی. این اعمال، صرفاً رفتار فردی نیستند، بلکه نوعی تربیت الهی را بازنمایی میکنند؛ تربیتی که فرزندان ایشان، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام، آن را در عمل به نذر سهروزه ادامه دادند. در آن داستان، حضرت زهرا (س) با خانواده خود غذایشان را سه شب پیدرپی به فقیر، یتیم و اسیر بخشیدند، و خدای متعال با نزول آیات سوره انسان، آنان را به عنوان نمونه جاودان احسان ستود. پس، نیکوکاری در مکتب فاطمی، نه گفتاری که رفتاری خانوادگی و فرهنگی است؛ الگویی برای پرورش نسلی که خیر را عبادت میداند.
سیده زنان دو عالم، حضرت زهرا (س) نه در رفاه، بلکه در سادگی، معنای حقیقی احسان را آشکار کرد. در شب عروسی، لباس نو خود را به زنی نیازمند بخشید و خود جامه کهنه بر تن کرد؛ در ایام بیماری، غذای خویش را به بیمار معسر تقدیم نمود؛ در شبهای قدر، نخست برای مؤمنان دعا کرد و فرمود: «اول همسایه، بعد خانه» ـ سخنی که عصاره فرهنگ اجتماعی اسلام است، یعنی پیشداشت خیر همگانی بر منفعت فردی. این اعمال، صرفاً رفتار فردی نیستند، بلکه نوعی تربیت الهی را بازنمایی میکنند؛ تربیتی که فرزندان ایشان، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام، آن را در عمل به نذر سهروزه ادامه دادند. در آن داستان، حضرت زهرا (س) با خانواده خود غذایشان را سه شب پیدرپی به فقیر، یتیم و اسیر بخشیدند، و خدای متعال با نزول آیات سوره انسان، آنان را به عنوان نمونه جاودان احسان ستود. پس، نیکوکاری در مکتب فاطمی، نه گفتاری که رفتاری خانوادگی و فرهنگی است؛ الگویی برای پرورش نسلی که خیر را عبادت میداند.
فلسفه احسان در نگاه فاطمی:
در آموزههای اسلامی، عدالت زاییده عقل است و احسان برآمده از عشق؛ اما در سیره زهرا (س)، عقل و عشق در خدمت ایمان به هم آمیختهاند. ایشان در هر عمل نیک، هماهنگی میان شناخت و محبت را حفظ میکردند؛ یعنی نیکیِ ایشان از درک و معرفت سرچشمه میگرفت، نه از احساس صرف. مهر ایشان همهگیر بود؛ نه ویژه خویشان و دوستان، بلکه شامل انسان، حیوان و حتی طبیعت میشد، که همگی تجلیهای آفرینش الهیاند. این گستره عاطفی همان است که قرآن از آن به «احسان» تعبیر میکند: رفتاری که روح انسان را از خودمحوری رها میسازد و به خداخواهی پیوند میدهد.
در آموزههای اسلامی، عدالت زاییده عقل است و احسان برآمده از عشق؛ اما در سیره زهرا (س)، عقل و عشق در خدمت ایمان به هم آمیختهاند. ایشان در هر عمل نیک، هماهنگی میان شناخت و محبت را حفظ میکردند؛ یعنی نیکیِ ایشان از درک و معرفت سرچشمه میگرفت، نه از احساس صرف. مهر ایشان همهگیر بود؛ نه ویژه خویشان و دوستان، بلکه شامل انسان، حیوان و حتی طبیعت میشد، که همگی تجلیهای آفرینش الهیاند. این گستره عاطفی همان است که قرآن از آن به «احسان» تعبیر میکند: رفتاری که روح انسان را از خودمحوری رها میسازد و به خداخواهی پیوند میدهد.
حضرت زهرا (س) کنشگرِ اجتماعی:
بر خلاف پندار رایج که نیکوکاری را امری فردی میپندارد، در سیره فاطمی، احسان با مسئولیت اجتماعی گره خورده است. حضرت زهرا (س) نه تنها در خانه نور، که در صحن اجتماع مدینه نقشی فعال داشتند؛ تبیین معارف دینی برای زنان، حضور در مسجد، دفاع از حق فدک، و یادآوری کلمات نبوی به مهاجران و انصار، نشانه بینش ژرف اجتماعی ایشان است. در عین حال، نیکوکاری ایشان به صدقات مالی محدود نمیشد؛ آموزش، تربیت فرزند صالح، تبیین حق، و اصلاح جامعه نیز نمونههای احسان بودند؛ همان گونه که قرآن فرمود: «وَ أَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ» یعنی نیکی کن، چنانکه خدا به تو نیکی کرده است. فاطمه زهرا
بر خلاف پندار رایج که نیکوکاری را امری فردی میپندارد، در سیره فاطمی، احسان با مسئولیت اجتماعی گره خورده است. حضرت زهرا (س) نه تنها در خانه نور، که در صحن اجتماع مدینه نقشی فعال داشتند؛ تبیین معارف دینی برای زنان، حضور در مسجد، دفاع از حق فدک، و یادآوری کلمات نبوی به مهاجران و انصار، نشانه بینش ژرف اجتماعی ایشان است. در عین حال، نیکوکاری ایشان به صدقات مالی محدود نمیشد؛ آموزش، تربیت فرزند صالح، تبیین حق، و اصلاح جامعه نیز نمونههای احسان بودند؛ همان گونه که قرآن فرمود: «وَ أَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ» یعنی نیکی کن، چنانکه خدا به تو نیکی کرده است. فاطمه زهرا
(س) حقیقت این آیه را زیست و از کوثر معرفت، کوثر نیکوکاری را روان ساخت.
نیازمند بازخوانی سیره فاطمی :
جامعه امروز، که در معرض سردی پیوندها و محاسبات مادی قرار گرفته، بیش از هر عصر دیگری نیازمند بازخوانی سیره فاطمی است. نیکوکاری در نگاه فاطمه زهرا (س) ، تنها یاری فقیر نیست، بلکه پرورش دل برای مهرومهربانی، نوع دوستی ، انسان دوستی ، اندیشه برای شناخت، و دست برای عمل صالح است. این همان نیکوکاری جامع قرآنی است که در سه سطح فرد، خانواده، و اجتماع اثرگذار است. بازگشت به این سیره، یعنی بازپیوند با ریشههای ایمان، محبت، و خرد دینی؛ سه پایهای که جامعه ایمانی بدون آنها پایدار نخواهد ماند.
احسان در فرهنگ فاطمی، سرمایهای الهی است که هرگز کاستی نمیپذیرد؛ هر نیکی، زنجیرهای از خیر میآفریند و هر دلی که بانیکوکاری و احسان بتپد، به خدا نزدیکتر میشود. از کوثر فاطمی، باران خیر جاری است تا هر زمان که انسان خواهد فطرت خود را زنده کند، به سرچشمه نیکی بازگردد.
جامعه امروز، که در معرض سردی پیوندها و محاسبات مادی قرار گرفته، بیش از هر عصر دیگری نیازمند بازخوانی سیره فاطمی است. نیکوکاری در نگاه فاطمه زهرا (س) ، تنها یاری فقیر نیست، بلکه پرورش دل برای مهرومهربانی، نوع دوستی ، انسان دوستی ، اندیشه برای شناخت، و دست برای عمل صالح است. این همان نیکوکاری جامع قرآنی است که در سه سطح فرد، خانواده، و اجتماع اثرگذار است. بازگشت به این سیره، یعنی بازپیوند با ریشههای ایمان، محبت، و خرد دینی؛ سه پایهای که جامعه ایمانی بدون آنها پایدار نخواهد ماند.
احسان در فرهنگ فاطمی، سرمایهای الهی است که هرگز کاستی نمیپذیرد؛ هر نیکی، زنجیرهای از خیر میآفریند و هر دلی که بانیکوکاری و احسان بتپد، به خدا نزدیکتر میشود. از کوثر فاطمی، باران خیر جاری است تا هر زمان که انسان خواهد فطرت خود را زنده کند، به سرچشمه نیکی بازگردد.
