دکتر امینه کاشانیان_ پژوهشگر مستقل

 

چکیده

این پژوهش به‌صورت تخصصی به تبیین مسیر گذار از نیکوکاری سنتی به نیکوکاری حرفه‌ای در ایران می‌پردازد و
با تمرکز بر پاسخ به دو پرسش کلیدی “عوامل مانع/تسهیل‌گر تحول کدام‌اند؟” و “چه راهبردهایی در این مسیر مؤثرند؟”، چارچوبی بومی‌شده و قابل اجرا ارائه می‌کند. چارچوب پیشنهادی با الهام از تجربه‌های بین‌المللی (تمادمحوری ژاپن، شفافیت داده‌محور هلند، سرمایه‌گذاری اثرمحور کانادا و … ) و بومی‌سازی دقیق در ایران طراحی شده است. در این پژوهش از “شاخص بلوغ حرفه‌ای نیکوکاری” (IPPMI) برای سنجش وضعیت سازمان‌ها و از ” شاخص اثر اجتماعی” (SROI)  برای نمایش بازگشت اجتماعی اقدامات استفاده می‌شود. خروجی‌ها شامل بسته راهبردی سازمانی، نقشه راه پیاده‌سازی، و شاخص‌های پایش است تا سازمان‌های نیکوکار ایرانی بتوانند حرفه‌ای، شفاف، اثرسنج و قابل اعتماد عمل کنند.

پرسش‌های پژوهش

1. چه عواملی سازمانی و محیطی مانع یا تسهیل‌کننده تحول از نیکوکاری غیررسمی به نیکوکاری حرفه‌ای هستند؟
2. چه راهبردهایی در این مسیر مؤثرند؟

مقدمه و بیان مسئله

نیکوکاری سنتی در ایران بر بنیادهای مذهبی، فرهنگی و همبستگی اجتماعی استوار بوده است؛ اما افزایش مقیاس
نیازهای اجتماعی، پیچیدگی پروژه‌ها، و ضرورت پاسخ‌گویی عمومی، الگوهای سنتی را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده است.
در غیاب چارچوب‌های حرفه‌ای، پیامدهایی مانند هم‌پوشانی پروژه‌ها، اتلاف منابع، و فرسایش اعتماد رخ می‌دهد.
بدین‌منظور، گذار به “نیکوکاری حرفه‌ای”—مبتنی بر حکمرانی، شفافیت، مدیریت مبتنی بر داده و اثرسنجی—ضروری است.

چارچوب مفهومی بومی (I‑SPI) و مدل‌های مرجع

در این بخش، چارچوب مفهومی پژوهش و مدل‌های مرجع بین‌المللی معرفی و تحلیل می‌شوند. این  مدل‌ها مبنای طراحی الگوی بومی “زیرساخت نیکوکاری هوشمند ایرانی(Iranian Smart Philanthropy Infrastructure I‑SPI)” هستند که سه محور کلیدی شفافیت، اعتمادسازی و اثرسنجی را دربرمی‌گیرد.

۱. مدل نیکوکاری اعتمادمحور ژاپن (Trust‑Based Philanthropy – TBP)
این مدل بر پایه اصل “اعتماد به جای نظارت” شکل گرفته است. در ژاپن، خیریه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد با اتکا به ارزش‌های فرهنگی وفاداری، صداقت و مسئولیت اجتماعی عمل می‌کنند. در مدل TBP، تأکید اصلی بر روابط انسانی پایدار، گفت‌وگوی مستقیم میان خیر و ذی‌نفع، و گزارش‌های ساده ولی صادقانه است. ابزارهای اجرایی شامل نشست های ماهانه با خیرین، روایت‌های مستند (Storytelling) از اثر پروژه‌ها و ایجاد “حلقه‌های اعتماد محلی” (Local Trust Circles) است.
بومی‌سازی در ایران:  تقویت حضور میدانی نهادهای نیکوکار، ایجاد سامانه بازخورد مردمی و تولید روایت‌های واقعی از زندگی ذی‌نفعان با حفظ کرامت انسانی.

۲. مدل شفافیت داده‌محور هلند (Data‑Driven Charity Governance – DDCG)
این مدل با هدف ارتقای پاسخ‌گویی و تحلیل اثر اجتماعی بر اساس داده طراحی شده است.  در نظام DDCG، خیریه‌ها موظف‌اند داده‌های مربوط به ورودی (بودجه)، فرآیند (فعالیت‌ها) و خروجی (نتایج اجتماعی) را در قالب “داشبورد خیریه باز” (Open Charity Dashboard) منتشر کنند. در هلند، این داده‌ها از طریق پلتفرم‌های باز مانند ANBI و Samenwerkend Goed  قابل مشاهده و مقایسه هستند.
بومی‌سازی در ایران:  توسعه “داشبورد ملی نیکوکاری” برای ثبت، تحلیل و نمایش برخط اطلاعات پروژه‌ها با رعایت حریم خصوصی و استفاده از فناوری‌های نوین مانند بلاک‌چین جهت جلوگیری از جعل داده.

۳. مدل سرمایه‌گذاری اثرمحور کانادا  (Impact‑Investing Philanthropy – IIP)
مدل IIP به دنبال پیوند نیکوکاری با منطق اقتصادی پایدار است.  در این رویکرد، منابع مالی به پروژه‌هایی تخصیص  می‌یابد که بازگشت اجتماعی (Social Return) قابل اندازه‌گیری دارند. شاخص اصلی ارزیابی در این مدل “بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری” (Social Return on Investment – SROI) است که نسبت ارزش اجتماعی ایجادشده
به هزینه را می‌سنجد.
در کانادا، صندوق‌های سرمایه‌گذاری اجتماعی (Social Impact Funds) از این شاخص برای تصمیم‌گیری استفاده می‌کنند.
بومی‌سازی در ایران:  تدوین الگوی ساده‌شده SROI با ضرایب بومی (اقتصادی و فرهنگی) و آموزش مدیران خیریه
برای محاسبه و گزارش اثر اجتماعی پروژه‌ها.

۴. مدل ترکیبی بومی ایران:  زیرساخت نیکوکاری هوشمند ایرانی (Iranian Smart Philanthropy Infrastructure – I‑SPI)
مدل I‑SPI حاصل ترکیب سه تجربه جهانی فوق با نیازهای فرهنگی، اقتصادی و نهادی ایران است. این مدل شامل سه محور کلیدی است:

1. شفافیت هوشمند: انتشار گزارش‌های پروژه‌ای دیجیتال، داشبورد مالی و رسیدهای QR برای هر کمک.
2. اعتمادسازی فرهنگی: ایجاد روایت‌های اثر، منشور اخلاق نیکوکاری و نظام بازخورد ذی‌نفعان.
3. اثرسنجی بومی: محاسبه بازده اجتماعی (SROI) در قالب شاخص بلوغ حرفه‌ای نیکوکاری (IPPMI) برای ارزیابی مستمر.

این مدل به سازمان‌های نیکوکار امکان می‌دهد از سطح گزارش مالی سنتی به مرحله”حکمرانی هوشمند اثر” برسند.

تحلیل عمیق چالش‌ها

الف) چالش‌های درون‌سازمانی:

• حکمرانی و ساختار: نبود هیئت‌امنا/هیئت‌مدیره حرفه‌ای، فقدان سیاست تضاد منافع، ضعف کمیته‌های مالی و حسابرسی.
  • مالی و کنترل‌های داخلی: نبود سیاست ذخایر، نبود تقسیم‌وظایف مالی، اتکا به روش‌های نقدی غیرشفاف.
  • منابع انسانی/داوطلبان : فرار داوطلبان به دلیل نبود مسیر رشد و آموزش؛ وابستگی به افراد کلیدی.
  • فرآیند و کیفیت:  نبود فرآیندهای استاندارد (خرید، تخصیص، گزارش‌دهی)، مستندسازی ضعیف، یادگیری سازمانی ناکافی.
  • داده و فناوری:  نبود پایگاه داده ذی‌نفعان، عدم استفاده از داشبورد، امنیت و حریم خصوصی داده‌ها.

ب) چالش‌های بین‌سازمانی:

• همپوشانی پروژه‌ها و رقابت منفی به‌جای هم‌افزایی؛
• نبود استاندارد مشترک گزارش‌دهی؛
• فقدان بانک اطلاعات پروژه‌های اجتماعی برای تطبیق نیازها و جلوگیری از دوباره‌کاری.

ج ) چالش‌های محیطی/نهادی:

• مقررات پراکنده و بعضاً مبهم؛
• مانع‌های اجرایی در اخذ مجوزها و حساب‌های مالی؛
• حساسیت‌های اجتماعی نسبت به شفافیت و انتشار داده‌ها؛
• تورم و نوسانات اقتصادی که برنامه‌ریزی مالی را دشوار می‌کند.

پاسخ به پرسش اول: عوامل مانع و تسهیل‌گر

۱) عوامل مانع:  ضعف حکمرانی و کنترل مالی؛ کمبود شفافیت؛ نبود سنجه اثر؛ ناپایداری مالی؛ ناآشنایی با فناوری؛ مقررات پیچیده.

۲) عوامل تسهیل‌گر: وجود هیئت‌مدیره حرفه‌ای؛ گزارش‌دهی پروژه‌محور؛ آموزش مدیران؛ استفاده از پرداخت امن و داشبورد شفافیت؛ شبکه‌سازی و استاندارد مشترک.

 

پاسخ به پرسش دوم: راهبردهای سازمانی مؤثر (نوآورانه و اجرایی)

راهبرد ۱: “مهر شفافیت پروژه‌ای ۹۰روزه” – ایجاد صفحه شفافیت برای هر پروژه شامل بودجه، هزینه، خروجی و نتیجه
با به‌روزرسانی فصلی؛ تولید رسید دیجیتال دارای QR برای هر کمک تا خیرین وضعیت مصرف را ببینند.

راهبرد ۲:  “۱۰ کنترل طلایی مالی” – تفکیک وظایف، امضاهای مجاز، سقف تنخواه، تطبیق بانکی ماهانه، سیاست ذخایر (۳–۶ ماه هزینه)، گزارش ماهانه به هیئت‌امنا، و انتشار صورت‌های مالی خلاصه برای عموم.

راهبرد ۳: “مدل اثرسنجی سبک‌وزن (SROI بومی) ” – گزینش ۲ شاخص نتیجه کلیدی برای هر پروژه و گزارش نسبت منفعت اجتماعی به هزینه؛ ارائه خلاصه تصویری برای عموم و گزارش فنی برای داور/ناظر.

راهبرد ۴:  “پنل اعتماد خیرین” –  سنجش فصلی اعتماد (NPS)، دریافت بازخورد، انتشار پاسخ به بازخوردهای پرتکرار و لینک‌کردن امتیاز اعتماد به صفحه شفافیت سازمان.

راهبرد ۵: “اتاق کیفیت و فرآیند” – مستندسازی ۸ فرآیند کلیدی (جذب منابع، خرید، تخصیص، گزارش‌دهی، HR داوطلبان، شکایات، ارزیابی اثر، فناوری)، آموزش کوتاه کارکنان، و پایش انحرافات با اقدامات اصلاحی.

راهبرد ۶:  “استاندارد گزارش مشترک” – توافق میان چند خیریه هم‌حوزه برای یک قالب مشترک خروجی/نتیجه؛ کاهش دوباره‌کاری و تسهیل مقایسه.

راهبرد ۷ : “دفترچه اخلاق و کد رفتاری” – تدوین دستورالعمل ارتباط با ذی‌نفعان (محرمانگی، کرامت، تضاد منافع، هدایای ممنوع)، آموزش سالانه و اخذ تعهد کتبی.

راهبرد ۸:  “هویت روایی اثر” – کنار اعداد، روایت‌های مستند از تغییر زندگی ذی‌نفعان (Story of Change) با حفظ حریم خصوصی؛ این کار اعتماد فرهنگی را چندبرابر می‌کند.

راهبرد ۹:  “دفترچه ریسک و تداوم کسب‌وکار” – فهرست ریسک‌های مالی/عملیاتی/اعتباری، راهکارهای کاهش ریسک،
و برنامه تداوم خدمت در رخدادهای بحرانی.

راهبرد ۱۰:  “شبکه هم‌افزایی استانی” – تشکیل خوشه‌های استانی برای توزیع پروژه‌ها برحسب نیاز محلی، تبادل تجربه و اشتراک منابع.

نقشه راه پیاده‌سازی (۱۶ هفته + ۶ ماه پایش)

هفته ۱–۲:  ارزیابی خط پایه با  IPPMI؛ تعیین سطح بلوغ؛ تعیین پروژه پایلوت.

هفته ۳–۶ : استقرار ۱۰ کنترل طلایی مالی + صفحه شفافیت پروژه + رسید QR.

هفته ۷–۱۰:  تدوین دفترچه اخلاق، راه‌اندازی پنل اعتماد خیرین، استاندارد گزارش مشترک با دو سازمان همکار.

هفته ۱۱–۱۴:  استقرار اثرسنجی سبک‌وزن SROI برای پروژه پایلوت؛ روایت اثر؛ انتشار گزارش فصلی.

هفته ۱۵–۱۶:  ارزیابی مجدد IPPMI؛ برنامه ارتقای ۱۲ماهه.

پایش ۶ ماهه: گزارش‌های فصلی، بازبینی کنترل‌ها، بهبود مستمر.

شاخص‌های کلیدی سنجش موفقیت (KPIs)

• افزایش امتیاز IPPMI به‌میزان ≥۲۰ واحد طی ۶ ماه.
• انتشار منظم گزارش پروژه‌ها (حداقل فصلی) و کاهش شکایات معتبر ≥۳۰٪.
• حفظ/افزایش نرخ تداوم کمک خیرین ≥۱۵٪.
• اجرای کامل ۱۰ کنترل طلایی مالی و تایید حسابرسی داخلی.
• محاسبه و انتشار SROI برای حداقل ۲ پروژه محوری.

اخلاق، محرمانگی و انطباق

رعایت کرامت و محرمانگی اطلاعات ذی‌نفعان، اجرای سیاست تضاد منافع، تبعیت از الزامات مالی، مالیاتی و مقابله با پول‌شویی، و انطباق با حریم خصوصی داده‌ها الزامی است.  هرگونه انتشار روایت اثر باید با کسب رضایت آگاهانه صورت گیرد.

جمع‌بندی

تحول پایدار در نیکوکاری ایران بدون حکمرانی شفاف، اثرسنجی بومی و اعتمادسازی فرهنگی ممکن نیست.
الگوی «I‑SPI» و راهبردهای ده‌گانه پیشنهادی، مسیر عملی برای گذار از نیکوکاری سنتی به حرفه‌ای فراهم می‌آورند.
با اجرای نقشه راه و پایش شاخص‌ها، سازمان‌های نیکوکار می‌توانند به سطحی از حرفه‌ای‌گری برسند که
هم پاسخ‌گو و شفاف باشند و هم اثر اجتماعی قابل اندازه‌گیری و اعتمادآفرین خلق کنند.

فهرست منابع

۱. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، (۲۰۲۱)، “نیکوکاری اعتمادمحور: تقویت رابطه میان خیرین و نهادهای دریافت‌کننده”، انتشارات سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، پاریس.

۲. انجمن تامین مالی اجتماعی ژاپن، (۲۰۱۹)، “الگوی نیکوکاری اعتمادمحور در ژاپن (شینرای نی موتودوکو فیرانسروپی – نیکوکاری مبتنی بر اعتماد):  مطالعات موردی و ابزارهای اجرایی”، انتشارات انجمن نادریزینگ ژاپن، توکیو.

۳. سازمان شفافیت بین‌الملل هلند، (۲۰۲۰)، “حکمرانی داده‌محور در نیکوکاری و مدل داشبورد خیریه باز”، انتشارات سازمان شفافیت بین‌الملل هلند، آمستردام.

۴. بنیاد سامنوِرکند خِود، (۲۰۲۲)،”داشبورد خیریه باز:  تقویت شفافیت در بخش نیکوکاری هلند”، انتشارات بنیاد سامنوِرکند خِود، روتردام.

۵. مؤسسه سرمایه‌گذاری اثرگذار، (۲۰۲۰)، “راهنمای اندازه‌گیری بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری (SROI)”، انتشارات مؤسسه سرمایه‌گذاری اثرگذار، لندن.

۶. دولت کانادا،(۲۰۲۱)، “صندوق‌های سرمایه‌گذاری اجتماعی و الگوهای مشارکت اجتماعی در کانادا”، وزارت نوآوری، علوم و توسعه اقتصادی، اتاوا.

۷. نیکولز، س. و ابراهیم، ا. (۲۰۱۸)، “اندازه‌گیری تغییر اجتماعی: عملکرد و پاسخگویی در سرمایه‌گذاری اثرگذار”، نشریه نوآوری اجتماعی استنفورد.

۸. سالامون، لستر. (۲۰۱۴)، “بخش تاب‌آور: چالش‌های نوین برای نهادهای غیردولتی”، مؤسسه بروکینگز، واشنگتن.

۹. مؤسسه هادسون برای شکوفایی جهانی، (۲۰۲۲)، “شاخص جهانی نیکوکاری و حواله‌ها”، انتشارات مؤسسه هادسون برای شکوفایی جهانی، واشنگتن دی‌سی.