دبیرخانه جشنواره ملی نشان نیکوکاری در ادامه سلسلهمصاحبههایی که با فعالان اجتماعی و مدیران مرتبط با فعالیتهای خیریه و مردمنهاد سامان داده است، به گفتوگو با دکتر محسن ولیئی؛ مدیرعامل مجمع خیرین کشور و عضو شورای سیاستگذاری جشنواره پرداخت. آنچه در ادامه میآید، حاصل این گفتوگوست:
به عنوان سؤال نخست، شما با 30 سال تجربه فعالیت در عرصه مردمنهاد، بیشتر می خواهم روی تحولات چند سال اخیر و از زمان شهید رئیسی به بعد تأکید کنم، احساس میشود که در سه چهار سال اخیر به فعالیتهای خیریه و نیکوکاری در کشور بیشتر توجه شده و شناخت خیریهها از هم و همکاری هایشان بیشتر شده و اهتمام به ساماندهی خیریهها در بدنه حاکمیت دیده میشود. می خواهم با این مقدمه، تحلیل خودتان را از وضعیت کلی خیریهها در کشور بفرمایید و نقاط ضعف و قوت خیریههای ما را در چه مواردی می دانید؟
همانگونه که در فرمایشات جنابعالی هم بود خوشبختانه از سال 1400 با رویکرد دولت شهید رئیسی سندی تحت عنوان سند تحول مشارکت های اجتماعی شکل گرفت. بر اساس مفاد این سند قرار بر این بود که عرصه خدمتگذاری علاوه بر دولت به ملت هم داده شود و مردم نقش اساسی و محوری در حوزه مشارکت های اجتماعی داشته باشند و فعالیتهای تشکل های مردمنهاد، سمنها، گروه های جهادی و فعالیتهای داوطلبانه بر اساس این سند تنظیم و انجام شود.
کارهای خیلی خوبی صورت گرفت از جمله قانون تشکل های مردمنهاد بود که در مجلس شورای اسلامی رقم خورد. هم سال 1401 و هم سال 1402 جلسات مقدماتی برگزار شد و در پایان سال 1402 تقریباً کار تهیه قانون تشکلهای مردمنهاد در کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس شورای اسلامی به پایان رسید و برای ارائه به صحن آماده شد. یکی دیگر از کارهای خوبی که شکل گرفت، قانون مبارزه با پولشویی بود. این هم از رویکردهای مهم دولت سیزدهم بود که باعث شد قانون پولشویی برای حوزه خیریه شکل گیرد و به شفافیت مالی کمک کرد.
چیزی که می خواهم بگویم، برداشت و نظر شخصی من بوده و از جنبه حقوقی و از طرف مجمع خیرین نیست. هر چه تعداد خیریهها در کشور زیاد شود نشانگر ضعف اقتصادی و توسعه ضعف اقتصادی در جامعه است. یا بیانگر فقر و محرومیت در جامعه است. کشورهایی که دارای خیریههای زیادی هستند، بایستی محرومین و نیازمندان زیادی هم در جامعه داشته باشند. رشد کمّی خیریهها در کشور از سال 1400 به بعد خصوصاً در حوزه گروههای جهادی و مراکز نیکوکاری کمیته امداد که بالغ بر 8000 مرکز نیکوکاری در کمیته امداد در این دوران شکل گرفته نشانگر اینست که وضعیت اقتصادی ما بد است. بنابراین اگر رویکرد پیشگیرانهای نسبت به موضوعات اجتماعی در جامعه داشته باشیم، چه بهتر بود که بیشتر به وضعیت معیشت مردم رسیدگی میکردیم تا کمتر دستمان به سمت مردم دراز شود و مشارکت مردم در این حوزه را کمتر داشته باشیم.
اما به هر حال به دلایل مختلفی از جمله تحریمها، افزایش میزان نیازمندان و محرومان در جامعه که بنا بر آمار رسمی خود وزارت کار نزدیک به 30 میلیون فقیر در جامعه داریم، باعث رشد خیریهها شده است. از یک طرف این موضوع باعث تأسف بوده و از یک طرف هم بیانگر اینست که مردم ایران چقدر انسان های نوع دوستی هستند و اگر کسی افتاده است دیگران هم برای کمک آمده و دست او را می گیرند و متوکلین و خیرین و حتی کسانی که ممکن است در وضعیت اجتماعی متوسطی هم در جامعه باشند، برای دستگیری و کمک به نیازمندان این کار را انجام میدهند. نمونه خیلی خوب این را هم در طرح مواسات که فرمایش حضرت آقا بود را دیدیم که مردم پای کار آمده و در آن برهه کمک کردند و استمرار داشت. یعنی استارت کار در دوره کرونا با طرح مواسات خورد و بعد هم تشکل های مردمنهاد، خیریهها و گروههای جهادی و مراکز نیکوکاری این کار را در دولت شهید رئیسی توسعه دادند. در دولت چهاردهم هم توجه ویژه ای نسبت به این موضوع خصوصاً در حوزه نهضت ملی مدرسهسازی صورت گرفت و بحمدالله، هم توجه رئیس جمهور محترم و هم توجه مردم و جامعه خیرین مدرسهساز باعث شده است که در آنجا هم رشد قابل توجهی داشته باشیم.
در حوزههای دیگری هم از جمله حوزههای سلامت، فعالیتهایی مانند «همراهسرا»سازها و دیگران هم شاهد رشد و توسعه هستیم. در سال 1403 به بعد هم شاهد تحولاتی در نوع خدمتها هستیم. از جمله خیریههایی که در حوزه دیجیتال کار می کنند و حوزههایی که بر مبنای دانشبنیانی ایجاد شدند و حتی کمک هایی که قرار است از طریق مردم در حوزه فضای مجازی و استفاده از هوش مصنوعی صورت گیرد، روشهای نوین خیریهها یا نسل جدید خیریهها در کشور هستند که در حال شکل گیری می باشند.
-یکی از دغدغه هایی که خیریهها و خیرین و فعالان این عرصه دارند اینست که بتوانیم در میان خیریهها یک همافزایی و جلوگیری از موازیکاری ایجاد کنیم. این دغدغه به انحاء و روشهای مختلفی هم امتحان شده است. شما بر اساس تجربهتان بهترین و مؤثرترین و نزدیکترین راه به جواب را چه راهی میدانید؟
خیریهها کارهای موازی نمیکنند بلکه ممکن است مخاطبان آنها از دستگاههای متعددی، خدمات دریافت کنند. هر چه تعداد خیریهها در جامعه بیشتر باشد می تواند سطح پوشش یا خدمات حمایتی به نیازمندان را ارتقا دهد. اما الان معضل اصلی کار شناسایی نیازمندان است. پایگاه رفاه داده ایرانیان نتوانسته پاسخ لازم را بدهد بنابراین یک کار مشترکی بین کمیته امداد و وزارت کشور صورت گرفت و سامانه ای تحت عنوان سامانه سخا و یا سامانه خیر و احسان کشور ایجاد شد. در این سامانه خیر و احسان بر اساس کد و شناسه ملی می توان تمامی افراد نیازمند را شناسایی کرد و خیریهها از نوع خدماتی که یک نیازمند در جامعه دریافت میکند مطلع گردند. نمی تواند مانع شود ولی هر کس با هر کد ملی وارد سامانه سخا میشود، باعث میشود که یک پروفایل برای آن فرد ایجاد شود و تمامی خیریهها می توانند ببینند که این فرد نیازمند در حوزه جهیزیه، مسکن، درمان و یا حوزه های فعالیتی دیگر چه نوع خدماتی را از کدام خیریه دریافت کرده است. بنابراین به نظر من با تجربه چندین ساله، بهترین روشی که می تواند از موازی کاری به گفته شما و به عقیده ی من دریافت خدمات توسط افراد متعدد جلوگیری کند سامانه سخاست.
البته سامانه سخا مورد توجه دولت چهاردهم هم قرار گرفته و جدیداً هم در حوزه وزارت کار آقای میدری نامه زده بود و هم در حوزه اقتصاد، آقای مدنی نامه ای را تنظیم کرده بود. سامانه سخا می تواند به عنوان یکی از بیسهای اصلی و به عنوان یک مبنا و اصول اولیه برای شناسایی دهکهای مختلف جامعه و تفکیک نیازمندان از غیر نیازمندان و حمایتهای کالابرگی و خدمات حمایتی که دستگاهها و سازمانهای دولتی و غیر دولتی و خیریهها میتوانند اعمال کنند، قرار گیرد.
به خاطر اینکه در کشور ما عمدتاً ثبت و ضبط درستی وجود ندارد، چه در کارهای خیری که صورت می گیرد و چه افراد دارایی ها و اموالی که دارند را ثبت نمی کنند و به صورت قولنامه ای و غیر رسمی بین هم دست به دست می کنند، کار شناسایی اینگونه افراد و حتی دهکبندیها و صدکبندیهایی که وزارت کار جدیداً طراحی کرده با مشکل مواجه میشود. بنابراین در یک شورا تحت عنوان شورای فقرزدایی دبیرخانه شورای عالی سران قوا که ما هم افتخار عضویت در آن را داریم پیشنهاد شد که ما منابعی را برای شناسایی کل این 90 میلیون ایرانی و داراییهای قابل ثبت و غیر قابل ثبت آنها انجام دهیم و در فعالیتهایی که بعداً قرار است در حوزه خیریه ای یا حمایتی و یا نهادهای حمایتگر انجام شود، به عنوان پایه یا بیس و مبنا قرار گیرد.
-شاید من باید سؤالم را به نحو دیگری مطرح می کردم. منظور اینست که خیریهها با هم شبکه سازی کنند و یا ائتلاف هایی را با هم ایجاد کنند نه به معنای حذف موازی کاری، شاید موازی کاری در عملکرد ندارند. به این معنا که یکدیگر را تکمیل کنند و خدماتی که ارائه میدهند بهینه تر شود. هم می توانند به همدیگر پیشنهادات و مشورت هایی ارائه کنند و از تجربیات هم درس بگیرند و هم در پروژه ها با هم همکاری مشترک داشته باشند. شما فکر می کنید برای اینکه اینها بتوانند با هم ائتلاف ها و گروه های رسمی و غیر رسمی ایجاد کنند، خودشان باید دست به کار شوند یا لازم است حتماً یک قانون و تنظیم گری از جانب دولت صورت گیرد؟
قبلاً صورت گرفته است. در آیین نامه 6 م شهریور سال 1395 که مصوب هیئت وزیران است کار شبکه سازی به عهده وزارت کشور است. یعنی در این آیین نامه وزارت کشور مکلف شده که خیریهها و سمنها و حتی تشکل های مردمنهاد و ان جی او ها و سی بی او ها را در قالب تشکل هایی تحت عنوان شبکه گرد هم جمع کند تا بتواند همین هم افزایی و جلوگیری از موازی کاری و امثالهم را به درستی انجام دهد.
خوشبختانه وزارت کشور در چند سال اخیر اقدامات خوبی هم انجام داده و 16 شبکه در این راستا ایجاد شد. از جمله شبکه ملی سرطان است که خیریههایی که در حوزه سرطان فعالیت می کنند تحت عنوان 85 تا 90 تشکل دور هم جمع شدند. شبکه ملی مؤسسات نیکوکاری که قریب به 500 ان جی او یا سمن که در این حوزه نیکوکاری فعالیت می کنند دور هم جمع شدند. شبکه حامی ایتام که آنهایی که دور حوزه ایتام کار می کنند دور هم جمع شدند. یا شبکه های پیشگیری از اعتیاد و مسائل این چنینی که دور هم گرد آمدند. اینکار صورت گرفته اما بسیار ضعیف بوده است. یعنی از مجموع قریب به 220 هزار تشکل مردمنهاد و گروه جهادی و هیئت های مذهبی و سمنهایی که در کل کشور داریم شاید کمتر از 2 یا 3 درصدشان توانسته اند در این شبکه ها سماندهی شده و بتوانند کمک کنند.
از وظایف اصلی وزارت کشور است که بیشتر به این موضوع بپردازد و جزو تکالیف مصوب هیئت وزیران است. اما به دلیل اینکه اینکار به درستی صورت نگرفته، وزارتخانه ها می توانند این نقش را به درستی ایفا کنند. خوشبختانه وزارت بهداشت این کار را تا حدودی پیش برد. قریب به 3000 تشکل مردمنهادی که در حوزه سلامت بودند را دور هم جمع کرد. تحت عنوان شبکه نیاورد ولی آنهایی که می توانند مأموریت ها و وظایف ذاتی وزارت بهداشت را انجام دهند را دور هم گرد آورده و هدایت گری انجام میدهد. در حوزه وزارت ورزش و بهزیستی هم باید این کار صورت گیرد. اگر دستگاه های متولی دولتی که بهره بردار هستند، چون هر یک از این تشکل ها یکی از وظایف اصلی وزارتخانه ها و مؤسسات دولتی ما را انجام میدهند. مثلاً کسی که در حوزه معلولین کار میکند، تکالیف حوزه بهزیستی را انجام میدهد. سازمان بهزیستی همه اینها را دور هم جمع بیاورد که خوشبختانه بهزیستی هم از دستگاه هایی است که شبکه هایی را در این خصوص ایجاد کرده است. یا وزارت ورزش و جوانان، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری تعداد تشکل هایی که در کنار خودشان هستند را تحت عنوان شبکه به عنوان متولی این بخش دور هم جمع کنند و این پیشنهاد شبکه را در وزارت کشور مصوب شود. اگر بتوانند این کار را انجام دهند کار بسیار ارزشمندی است و آیین نامه تکلیف را مشخص کرده و این را جزو یکی از وظایف وزارت کشور قرار داده است.
مجمع خیرین کشور هم حدود یکسال است که این کار را انجام میدهند. تعدادی از شبکه ها و یا گروهه ایی که از لحاظ مأموریتی همسان هستند را تحت عنوان شبکه دور هم گردآوری کردند تا این گروهها بتوانند با هم هم افزایی کنند.
حسن اینکار بر این است که این شبکه ها تقریباً کار اتحادیه ها و سندیکاها را انجام میدهند. یعنی می توانند از اعضایشان پشتیبانی کرده، کمک کنند و آموزش و توانمندسازی را در این حوزه ها انجام دهند که به نظر من، تا الان هم کارهای بسیار خوبی صورت گرفته اما به هیچ وجه کفایت نمیکند.
-به عنوان سؤال پایانی میخواهم در مورد جشنواره نشان نیکوکاری بپرسم. شما هم در دور نخست و هم در دور دوم جشنواره، عضو شورای سیاست گذاری جشنواره بودید. می خواهم بدانم در مسیری که از جشنواره اول به جشنواره دوم طی شد، شما چه تغییراتی را در بلوغ و پخته تر شدن این جشنواره و تأثیرگذاری آن در جامعه احساس کردید؟
در خصوص جشنواره ملی نشان نیکوکاری، باید دو نکته را در ابتدا عرض کنم و بعد به سؤال شما پاسخ دهم. نکته اول اینکه برگزاری جشنواره نشان نیکوکاری باعث شد که فرهنگ احسان و نیکوکاری در کشور توسعه پیدا کند. و این کار از کارهای باقیاتالصالحات سازمان اوقاف و امور خیریه و جمع دیگری از دستگاههای دولتی مانند وزارت کشور، فراجا، سازمان بهزیستی و وزارت ورزش و جوانان و جمعی از معتمدین که در این شورای سیاستگذاری نقشآفرینی میکنند، محسوب میشود.
برگزاری اولین جشنواره ملی نشان نیکوکاری باعث شد که خیریهها بیشتر شناخته شوند. ممکن است یک درصدی از مردم جامعه، خیریهها را با الفاظ بدی هم می شناختند. یک تلطیفی شد و بخش عمده ای از این تبلیغات منفی که عمدتاً در فیلم های سینمایی یا سریال ها از خیریهها می بینیم کاهش پیدا کند و قدرت نفوذ یا سرمایه اجتماعی خیریهها ترمیم شده و ارتقا پیدا کند.
دومین موضوع هم اینکه این جشنواره دولتمحور نبوده و مردممحور است. یعنی پایه اصلی مخاطبان این جشنواره مردم هستند. همینهایی که به صورت داوطلبانه و غیر تجاری و غیر سیاسی اقداماتی انجام میدهند به شرط اینکه حال خودشان را خوب کنند. تقریباً در تمام خیریههایی که در نشان نیکوکاری دریافت لوح تقدیر یا نشان نیکوکاری یا دیپلم افتخار داشتند، به درستی مشخص است که اینها در جامعه تأثیرگذاری داشتند و حدی از استاندارد را رعایت کردند.
استانداردسازی خیریهها یا نشان دادن الگوها یا الگونمایی خیریههایی که برتر هستند از مهمترین ویژگی های اولین دوره جشنواره نشان نیکوکاری بود که حاصل شد و با حضور جناب آقای دکتر عارف و برخی از مسئولین و همچنین مردم عزیز و بزرگوار و نیکوکارانی که از سراسر کشور در آیین اختتامیه این جشنواره حضور پیدا کردند این را میشد ملموس و مشهود و پایدار دید.
دور دوم جشنواره نشان نیکوکاری این وضعیت را داشت که یک بخش دیگری از جامعه نیکوکاران را هم به مجموعه قبلی اضافه کرد، از جمله مراکز نیکوکاری کمیته امداد بود. الان برخی از جاها مانند گروه های جهادی یا جاهای دیگر هم درخواست دارند که به این جشنواره بپیوندند. بنابراین جشنواره در مرحله اول خودش اینقدر مدبرانه و هوشمندانه عمل کرده که برخی از این دستگاهها یا گروههای جهادی یا سمنهایی که در قالب این جشنواره قرار نمیگرفتند و در قالب مراجع صدور پروانه نبودند هم تقاضا دارند که اینکار را انجام داده و در این جشنواره شرکت کنند. حتی فراتر از این، تعدادی از خیرین هم علاقمند بودند که این نشان نیکوکاری را دریافت کنند. به هر حال چون مخصوص خیریهها است به خیرین کمتر می پردازیم و فقط در حوزه خیریهها است.
فکر می کنم تأثیرگذاری این جشنواره در اذهان عمومی مردم و در رشد و توسعه خیریهها بسیار مفید و موثر بوده و امیدواریم این جشنواره با دبیرخانه دائمی که ایجاد شده است، بتواند در مراحل بعد هم نقش خودش را در فرهنگسازی و ارتقای سطح کمی و کیفی خیریهها به درستی انجام دهد.
