یادداشت

زهرا زمانی

در جهان امروز، که شتاب زندگی رقابت و فردگرایی بر بسیاری از روابط انسانی سایه افکنده، مفهوم «امر خیر» بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی است.

کار خیر، در اصل، جلوه‌ای از حساسیت اخلاقی انسان نسبت به دیگری است. این حساسیت، در رفتارهایی ساده همچون گوش‌دادن، یاری‌دادن یا حتی پرهیز از قضاوت ناعادلانه بروز می‌کند. در چنین کنش‌هایی، فاعل خیر نه در پی پاداش است و نه در جست‌وجوی دیده‌شدن؛ بلکه از درک ارزش ذاتی انسان و کرامت او برمی‌خیزد. از همین روست که فیلسوفان اخلاق، از ارسطو تا کانت، بر نیت و درون‌مایه‌ی اخلاقی عمل بیش از نتیجه‌ی ظاهری آن تأکید کرده‌اند.

ماهیت اخلاقی کار خیر کوچک

کار خیر از منظر اخلاق فلسفی نمود عینیِ آگاهی انسان از مسئولیت خود در برابر دیگری است. در فلسفه‌ی ارسطویی، فضیلت اخلاقی زمانی پدید می‌آید که کنش از عادت به نیکی و با تعادل عقلانی همراه باشد. به تعبیر ارسطو، انسانِ فاضل کسی است که «در میانه‌ی افراط و تفریط» عمل می‌کند و نیکی را نه برای سود، بلکه از سر میل درونی به خیر انجام می‌دهد.

از سوی دیگر، کانت با تکیه بر «امر مطلق اخلاقی»، بر نیت تأکید می‌کند: عملی اخلاقی است که از سر وظیفه و احترام به قانون اخلاقی انجام شود، نه به‌خاطر پاداش یا رضایت شخصی. از این منظر، حتی کوچک‌ترین کنش خیرخواهانه اگر از نیت درست برخیزد  ارزش اخلاقی کامل دارد.

در ادبیات عرفانی و دینی نیز بر همین معنا تأکید شده است. در قرآن کریم آمده:

«فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یَرَهُ» (زلزال، ۷)
یعنی «هر کس ذره‌ای نیکی کند، آن را خواهد دید.»
این آیه تأکیدی روشن است بر این‌که هیچ نیکی‌ای، هرچند اندک، بی‌ثمر نمی‌ماند. در متون عرفانی فارسی، همچون آثار سعدی و مولانا نیز، خیرخواهی و مهربانی کوچک به عنوان جوهر انسانیت ستوده شده است.

آثار اجتماعی کار خیر کوچک

از دید جامعه‌شناختی، رفتارهای خیرخواهانه‌ی روزمره پایه‌های اعتماد اجتماعی را تقویت می‌کنند. رابرت پاتنام، جامعه‌شناس معاصر، در نظریه‌ی «سرمایه‌ی اجتماعی» خود بر نقش کنش‌های کوچک در بازتولید اعتماد، همدلی و همکاری اجتماعی تأکید دارد.
وقتی افراد در زندگی روزمره به یاری هم می‌شتابند حتی در قالب رفتارهایی ساده مانند احترام در گفتگو، کمک به سالمند در خیابان، یا تقسیم وقت برای شنیدن درد دل دیگری  شبکه‌ای از روابط انسانی شکل می‌گیرد که پیوند جامعه را مستحکم‌تر می‌کند.

در جوامعی که این رفتارهای کوچک ارزش‌گذاری و تشویق می‌شوند، احساس امنیت، تعلق و مسئولیت جمعی افزایش می‌یابد. در مقابل، بی‌تفاوتی و فردگراییِ افراطی به فرسایش همین سرمایه‌ی اجتماعی منجر می‌شود. بنابراین، نیکوکاری کوچک، کارکردی اجتماعی دارد؛ زیرا با تکرار خود، اخلاق عمومی را بازتولید می‌کند.

آثار روان‌شناختی و درونی

از منظر روان‌شناسی مثبت‌گرا، نیکی‌کردن تنها به نفع دیگران نیست، بلکه بر سلامت روانِ فاعل خیر نیز تأثیر مستقیم دارد. پژوهش‌های متعددی در حوزه‌ی علوم رفتاری نشان داده‌اند که انجام اعمال خیر، حتی در مقیاس‌های کوچک، باعث افزایش احساس معنا، کاهش اضطراب و تقویت حس رضایت از زندگی می‌شود.

به بیان دیگر، کار خیر نه‌تنها رابطه‌ی انسان با دیگری را بهبود می‌بخشد، بلکه رابطه‌ی انسان با خود را نیز متعادل می‌کند. در روان‌شناسی انسان‌گرایانه‌ی کارل راجرز و آبراهام مزلو، گرایش به خیر و رشد شخصی بخشی از ماهیت ذاتی انسان دانسته می‌شود؛ یعنی انسان، به‌صورت درونی، تمایل به نیکی دارد و با تحقق آن به شکوفایی وجودی می‌رسد.

کار خیر به مثابه شیوه‌ی زیستن

اگر بخواهیم از سطح رفتار فردی فراتر برویم، می‌توان گفت که کار خیر کوچک، یک سبک زندگی اخلاقی است؛ روشی برای بودن در جهان. این نگرش، امر خیر را از موقعیت‌های خاص و استثنایی خارج کرده و به بخشی از زیست روزمره‌ی انسان تبدیل می‌کند.
در چنین رویکردی، نیکی نه وظیفه‌ای گاه‌به‌گاه، بلکه حالتی پایدار از بودن است حالتی که در رفتار، گفتار و حتی نیت انسان حضور دارد.

جامعه‌ای که اعضای آن چنین زیست اخلاقی را تمرین می‌کنند، از درون متحول می‌شود. عدالت اجتماعی، آرامش روانی، و انسجام جمعی، نتیجه‌ی طبیعی همین کنش‌های کوچک است. بنابراین، اصلاح جامعه لزوماً از تصمیمات کلان سیاسی یا اقتصادی آغاز نمی‌شود، بلکه از تصمیم‌های کوچک اخلاقی هر فرد در لحظه‌های روزمره سرچشمه می‌گیرد.

در نهایت، می‌توان گفت که کار خیر کوچک، هرچند در ظاهر محدود و بی‌اهمیت می‌نماید، در باطن حامل نیرویی عظیم برای تغییر فرد و جامعه است.

امر خیر را نباید صرفاً در مقیاس‌های بزرگ یا در حوزه‌ی سازمان‌های رسمی جست‌وجو کرد؛ زیرا اخلاق، پیش از آن‌که نظامی بیرونی باشد، حالتی درونی و شخصی است.

هر لبخند صادقانه، هر گوش دادن با دلسوزی، و هر احترام ساده به دیگری، در حقیقت بخشی از ساختن جهانی بهتر است.

اگر انسان‌ها بیاموزند که نیکی را نه به عنوان وظیفه، بلکه به عنوان شیوه‌ی زیستن درک کنند، آنگاه جهان، حتی بدون تغییرات عظیم، جای زیباتری برای زندگی خواهد بود.

چنان‌که سعدی گفته است:

تو نیکی می‌کن و در دجله انداز
که ایزد در بیابانت دهد باز